Introductie tot het enneagram

Deze uitleg omvat de basis van wat je nodig hebt om te begrijpen hoe het enneagram werkt, en is in het bijzonder nuttig voor beginners. Zoals je zult zien, zijn slechts een paar simpele concepten nodig om te beginnen met je reis van zelfontdekking. Het enneagram daarentegen is bijzonder subtiel en complex, wat je zult zien naarmate je het meer in je leven gebruikt. Voor meer richtlijnen, zie Enneagram Basisboek blz. 25-62 en voor verdere verduidelijkingen Understanding the Enneagram blz. 11-30.

Onderwerpen: Structuur
Je basispersoonlijkheidstype
De triaden
De vleugel
De niveaus van ontwikkeling
Richtingen van integratie en desintegratie
De drie instincten
Het type van jezelf en anderen bepalen

Structuur
De structuur van het enneagram mag er gecompliceerd uitzien, in feite is deze simpel. Het zal je helpen het enneagram te begrijpen als je het eens voor jezelf schetst.

Teken een cirkel en markeer op gelijke afstanden negen punten op de omtrek. Geef ieder punt een nummer van een tot negen, met negen bovenaan, voor symmetrie en uit conventie. Elk punt staat voor een van de negen basispersoonlijkheidstypen.

De negen punten op de omtrek zijn ook verbonden met elkaar door de binnenlijnen van het enneagram. Merk op dat de punten Drie, Zes en Negen een gelijkzijdige driehoek vormen. De overgebleven zes punten zijn verbonden in de volgende volgorde: Een is verbonden met Vier, Vier met Twee, Twee met Acht, Acht met Vijf, Vijf met Zeven, en Zeven met Een. Deze zes punten vormen een onregelmatig hexagram. De betekenis van deze binnenlijnen zal even verderop besproken worden.

Het enneagram en de genummerde punten
 
 
Het enneagram


Je basispersoonlijkheidstype
Van een kant gezien, is het enneagram een verzameling van negen verschillende persoonlijkheidstypen, waarbij elk nummer op het enneagram een type weergeeft. Het is normaal om een klein deel van jezelf in alle negen typen te zien, terwijl een ervan in het oog zou moeten springen als zijnde het dichtst bij jezelf. Dit is je basispersoonlijkheidstype.

Iedereen komt uit de kindertijd met een van de negen typen die zijn of haar persoonlijkheid domineert, met aangeboren aard en andere prenatale factoren als de bepalende elementen van ons type. Dit is een gebied waarop bijna alle belangrijke enneagram auteurs het met elkaar eens zijn—we worden geboren met een dominerend type. Vervolgens bepaald deze aangeboren oriŽntatie grotendeels op welke manieren we ons leren aan te passen aan de omgeving van onze vroege kindertijd. Dit lijkt ook te leiden tot bepaalde onbewuste oriŽntaties naar onze ouderfiguren toe, maar waarom dit zo is weten we op dit moment nog niet. In ieder geval, tegen de tijd dat kinderen vier of vijf jaar oud zijn is hun bewustzijn voldoende ontwikkeld om een afzonderlijk zelfbesef te hebben. Hoewel hun identiteit nog steeds erg veranderlijk is, beginnen kinderen op deze leeftijd zich te stabiliseren, en vinden zelf manieren om in de wereld te passen.

Zo reflecteert de algemene oriŽntatie van onze persoonlijkheid de totaliteit van al de factoren van onze kindertijd (inclusief genetica) die zijn ontwikkeling hebben beÔnvloed. (Voor meer over de ontwikkelingspatronen van elk persoonlijkheidstype, zie het gerelateerde onderdeel in de typebeschrijvingen in Enneagram Basisboek, en in De wijsheid van het Enneagram. Een bespreking van de algemene theorie staat in Understanding the Enneagram (blz. 67-70).

Verschillende punten kunnen nog gemaakt worden over het basistype zelf.

  1. Mensen veranderen niet van het ene basistype naar het andere.
  2. De beschrijvingen van de persoonlijkheidstypen zijn universeel, en gelden in gelijke mate voor zowel mannen als vrouwen, omdat geen enkel type intrinsiek mannelijk of vrouwelijk is.
  3. Niet alles in de beschrijving van je basistype zal altijd op je van toepassing zijn, omdat je continu fluctueert tussen de gezonde, gemiddelde en ongezonde karaktertrekken waaruit je persoonlijkheidstype bestaat.
  4. Het enneagram gebruikt nummers om elk van de typen te benoemen, omdat nummers waarde-neutraal zijn—ze impliceren het hele bereik van attitudes en gedragingen van elk type, zonder iets als positief of negatief te omschrijven. In tegenstelling tot de benamingen die in de psychiatrie gebruikt worden, zijn nummers een onbevooroordeelde en verkorte manier om een veelheid aan informatie over een persoon aan te duiden, zonder negatief te zijn.
  5. De numerieke volgorde van de typen is zonder betekenis. Een hoger nummer is niet beter dan een kleiner nummer; het is niet beter om een Negen te zijn dan een Twee omdat negen een hoger nummer is.
  6. Geen enkel type is intrinsiek beter of slechter dan een ander. Terwijl alle persoonlijkheidstypen unieke sterke en zwakke punten hebben, zijn sommige typen vaak meer wenselijk dan andere in een bepaalde cultuur of groep. Verder zou het kunnen zijn dat je er om de een of andere reden niet gelukkig mee bent om een bepaald type te zijn. Je zou kunnen voelen dat jou type op de een of andere manier "gehandicapt" is. Als je meer leert over de typen, zul je erachter komen dat net zoals elk type unieke capaciteiten heeft, elk ook verschillende beperkingen heeft. Wanneer sommige typen in de Westerse samenleving meer gewaardeerd worden dan andere, dan is dat vanwege de kwaliteiten die de samenleving beloond, niet vanwege de een of andere superieure waarde van deze typen. Het ideaal is om het beste van jezelf te worden, niet om de gunstige eigenschappen van een ander type te imiteren.

Je basispersoonlijkheidstype vaststellen
Als deze op de juiste manier gedaan wordt, zal onze vragenlijst, de Riso-Hudson Enneagram Type Indicator (RHETI), je basispersoonlijkheidstype voor je bepalen. Dit korte onderdeel is opgenomen zodat we met een minimum aan begrip van de typen dingen kunnen bespreken, zonder naar de langere beschrijvingen in het volgende onderdeel te hoeven gaan.

Als je over je persoonlijkheid nadenkt, welke van de volgende negen rollen past je dan het best voor het grootste deel van de tijd? Of, met andere woorden, als je jezelf zou beschrijven in een paar woorden, welke van de volgende woordgroepen zou het dichtst bij komen?

Het enneagram met Riso-Hudson typebenamingen
 
Het enneagram met Riso-Hudson typebenamingen

Deze indicators van ťťn woord kunnen worden uitgebreid tot sets met karaktertrekken van vier woorden. Houd in gedachten dat deze slechts opvallende kenmerken zijn, en niet het volledige spectrum van ieder type representeren.

Type Een is principieel, doelgericht, zelfbeheerst en perfectionistisch.

Type Twee is gul, demonstratief, behagend en bezitterig.

Type Drie is aanpassend, excellerend, gedreven en imago-bewust.

Type Vier is expressief, dramatisch, in zichzelf gekeerd en temperamentvol.

Type Vijf is opmerkzaam, innovatief, gesloten en geÔsoleerd.

Type Zes is innemend, verantwoordelijk, angstig en wantrouwend.

Type Zeven is spontaan, veelzijdig, hebzuchtig en verstrooid.

Type Acht is zelfverzekerd, beslist, wilskrachtig en confronterend.

Type Negen is ontvankelijk, geruststellend, inschikkelijk en onverschillig.


De triaden
Het enneagram is een 3 x 3 rangschikking van negen persoonlijkheidstypen in drie triaden. Er zijn drie typen in de instinctieve triade, drie in de gevoelstriade, en drie in de denktriade, zoals beneden weergegeven. Elke triade bestaat uit drie persoonlijkheidstypen die de sterke en zwakke punten van die triade gemeen hebben. Persoonlijkheidstype Vier, bijvoorbeeld, heeft unieke sterke en zwakke punten wat betreft zijn gevoelens, en daarom zit deze in de gevoelstriade. Overeenkomstig heeft de Acht sterke en zwakke punten voor wat betreft zijn relatie met zijn instinctuele driften, en daarom zit deze in de instinctieve triade, enzovoort voor alle negen persoonlijkheidstypen.

De triaden van het enneagram
 

De triaden van het enneagram


De opname van elk type in zijn triade is niet toevallig. Ieder type resulteert uit een bepaalde relatie met een cluster van kwesties die de triade karakteriseren. Simpel gezegd komen deze kwesties voort uit een krachtige, merendeels onbewuste emotionele reactie op het verlies van contact met de kern van het zelf. In de instinctieve triade is deze emotie kwaadheid of woede. In de gevoelstriade is deze emotie schaamte, en in de denktriade is deze angst of vrees. Natuurlijk omvatten alle negen typen al deze drie emoties, maar in elke triade zijn de persoonlijkheidstypen in het bijzonder beÔnvloed door het emotionele thema van die triade.

De dominante emotie van elke triade
 
De dominante emotie van elke triade

Zo heeft ieder type een specifieke manier om om te gaan met de dominante emotie van zijn triade. We kunnen in het kort zien wat dit betekend door ieder type te bekijken, triade voor triade. In de instinctieve triade, uiten Achten direct hun kwaadheid en instinctuele energieŽn. Met andere woorden, wanneer Achten kwaadheid in zich voelen opbouwen, reageren ze onmiddellijk op de een of andere fysieke manier, hun stem verheffend, krachtiger bewegend. Anderen kunnen duidelijk zien dat Achten kwaad zijn, omdat ze zichzelf toestemming geven hun kwaadheid fysiek uit te drukken.

Negens ontkennen hun kwaadheid en instinctuele energieŽn, alsof ze willen zeggen: "Ik kwaad? Ik ben niet iemand die kwaad wordt". Negens zijn het type dat het minst in contact staan met hun kwaadheid en instinctuele energieŽn, zich vaak door deze bedreigd voelend. Natuurlijk worden Negens kwaad net zoals ieder ander, maar ze proberen uit hun meer duistere gevoelens te blijven door te concentreren op idealisaties van hun relaties en hun wereld.

Enen proberen hun kwaadheid en instinctuele energie te beheersen of te onderdrukken. Ze voelen dat ze zichzelf moeten beheersen, en te allen tijde hun instinctuele impulsen en kwade gevoelens in het bijzonder. Ze zouden deze energieŽn willen sturen volgens de dictaten van hun sterk ontwikkelde innerlijke criticus (superego), de bron van hun aanmerkingen op zichzelf en anderen.

In de gevoelstriade, proberen TweeŽn hun schaamte te beheersen door andere mensen zover te krijgen dat ze hen aardig vinden en ze als goede mensen te beschouwen. Ze willen zichzelf ook overtuigen dat ze goede, liefhebbende mensen zijn, door te concentreren op hun positieve gevoelens voor anderen, terwijl ze hun negatieve gevoelens onderdrukken (zoals kwaadheid en wrok omdat ze niet genoeg gewaardeerd worden). Zo lang als TweeŽn positieve emotionele reacties van anderen kunnen krijgen, voelen ze zich gewenst en zijn ze in staat hun gevoelens van schaamte te beheersen.

DrieŽn proberen hun schaamte te ontkennen, en zijn potentieel het minst in contact met onderliggende gevoelens van inadequaat zijn. DrieŽn leren om te gaan met schaamte door te proberen zo te worden zoals ze denken dat een waardevol en succesvol persoon is. Zo leren DrieŽn goed te presteren, acceptabel te zijn, zelfs voortreffelijk en zijn ze vaak aanhoudend gedreven in hun jacht op succes als een manier om gevoelens van schaamte en angsten voor falen op een afstand te houden.

Vieren proberen hun schaamte te beheersen door te concentreren op hoe uniek en speciaal hun specifieke talenten, gevoelens en persoonlijke karakteristieken zijn. Vieren halen hun individualiteit en creativiteit naar voren als een manier om met schaamtevolle gevoelens om te gaan, hoewel Vieren het type zijn dat het meest waarschijnlijk is te bezwijken voor gevoelens van inadequaat zijn. Vieren hanteren hun schaamte ook door een rijk, romantisch fantasieleven te cultiveren, waarin ze zich niet bezig hoeven houden met wat ook in hun leven vaal en oninteressant schijnt voor hen.

In de denktriade, hebben Vijven angst over de buitenwereld en hun vermogen daarmee om te gaan. Bijgevolg gaan ze om met hun angst door terug te trekken van de wereld. Vijven worden gesloten, geÔsoleerde eenlingen die hun hoofd gebruiken om door te dringen in het wezen van de wereld. Vijven hopen dat uiteindelijk, als ze de realiteit op hun eigen voorwaarden begrijpen, ze in staat zullen zijn zich bij de wereld te voegen en erin deel te nemen, maar ze voelen nooit dat ze genoeg weten om dat met volledig zelfvertrouwen te doen. In plaats daarvan houden ze zich bezig met toenemend complexe innerlijke werelden.

Zessen zijn het meest angstige type, en het minst in contact met hun eigen besef van innerlijk weten en zelfvertrouwen. Anders dan Vijven, hebben zessen moeite met het vertrouwen op hun eigen verstand, zo dat ze constant buiten zichzelf zoeken naar iets wat hen zeker van zichzelf kan maken. Ze kunnen zich wenden tot filosofieŽn, geloven, relaties, banen, spaargeld, autoriteiten, of iedere combinatie van deze. Maar hoeveel veiligheidsstructuren ze ook creŽren, Zessen blijven zich twijfelend en angstig voelen. Ze kunnen zelfs gaan twijfelen aan precies die mensen en geloven waar ze zich voor geruststeling toe gewend hebben. Zessen kunnen ook reageren op hun angst door zich er impulsief mee te confronteren—hun angst trotserend met het doel er vrij van te worden.

Zevens hebben angst voor hun innerlijke wereld. Er zijn gevoelens van pijn, verlies, ontbering, en algemene angst waar Zevens het liefst zoveel mogelijk vrij van willen zijn. Om om te gaan met deze gevoelens, houden Zevens hun hoofden bezet met opwindende mogelijkheden en opties—zo lang als ze iets stimulerends hebben om naar uit te zien, voelen Zevens dat ze hun aandacht af kunnen leiden van hun angsten. In de meeste gevallen stoppen Zevens niet bij het slechts denken over deze opties, trouwens. Zoveel mogelijk proberen ze zoveel van hun opties te realiseren als ze maar kunnen. Zo kunnen Zevens in beweging blijven, de ene ervaring na de andere najagend, en zichzelf vermaakt en bezig houdend met hun vele ideeŽn en activiteiten.


De vleugel
Niemand is een zuiver persoonlijkheidstype: iedereen is een unieke mix van zijn of haar basistype en gewoonlijk een van de twee typen die daar naast liggen op de omtrek van het enneagram. Een van de twee typen naast je basistype wordt de vleugel genoemd.

Je basistype domineert je globale persoonlijkheid, terwijl de vleugel deze complementeert en belangrijke, soms tegenstrijdige elementen toevoegt aan je totale persoonlijkheid. Je vleugel is de "tweede kant" van je persoonlijkheid, en deze moet in aanmerking genomen worden om jezelf of iemand anders beter te begrijpen. Als je een persoonlijkheidstype Negen bent, bijvoorbeeld, zul je waarschijnlijk of een Een-vleugel of een Acht-vleugel hebben, en je persoonlijkheid als geheel kan het best begrepen worden door de trekken van de Negen in aanmerking te nemen, zoals ze op een unieke manier mengen met de trekken van of de Een of de Acht. In onze onderwijservaring over de jaren hebben we ook individuen ontmoet die beide vleugels lijken te hebben, terwijl anderen sterk beÔnvloed zijn door hun basistype en weinig laten zien van beide vleugels.

Er is verschil van mening onder de verschillende tradities van het enneagram of individuen een of twee vleugels hebben. Strikt genomen heeft iedereen twee vleugels—in de beperkte zin dat beide typen naast je basistype werkzaam zijn in je persoonlijkheid, omdat ieder persoon het potentieel van alle negen typen bezit. Maar dit is niet wat gewoonlijk bedoeld wordt met "twee vleugels hebben", en voorstanders van de zogenaamde twee-vleugel theorie geloven dat beide vleugels in ongeveer gelijke mate werkzaam zijn in ieders persoonlijkheid. (Zij geloven, bijvoorbeeld, dat een Negen ongeveer gelijke hoeveelheden heeft van zijn of haar Acht- en Een-vleugels.)

Observatie van mensen brengt ons tot de conclusie dat hoewel de twee-vleugel theorie van toepassing is op sommige individuen, de meeste mensen een dominante vleugel hebben. Bij de grote meerderheid van de mensen is het zo dat, terwijl de zogenaamde tweede vleugel altijd werkzaam blijft tot op zekere hoogte, de dominerende vleugel veel belangrijker is. (TweeŽn met Drie-vleugels, bijvoorbeeld, zijn merkbaar anders dan TweeŽn met Een-vleugels, en hoewel TweeŽn met Drie-vleugels een Een-vleugel hebben, is deze bij lange na niet zo belangrijk als de Drie-vleugel.) Het is daarom duidelijker om simpelweg te refereren aan de "vleugel" van een type, in tegenstelling tot diens "dominante vleugel", omdat de twee termen het zelfde begrip representeren.

Een andere observatie over vleugels is het vermelden waard. In de loop van het onderwijzen van het Enneagram in workshops en trainingen hebben veel mensen in de tweede helft van hun leven verslag gedaan van het ontwikkelen van hun zogenaamde "tweede vleugel". En bij individuen die psychologisch en/of spiritueel werk beoefenen hebben we bewijs gezien dat dit zo is. We weten daarentegen niet of deze studenten slechts het ontplooien van alle positieve potentieel van de negen typen zagen als ze rijper werden—hun tweede vleugel is immers een van de zeven andere typen—of dat dit een specifieke ontwikkeling van de tweede vleugel was. We zullen doorgaan dit idee te onderzoeken in ons werk met onze studenten en collega's.

Het is natuurlijk noodzakelijk je basistype te bepalen voor je kunt vaststellen welke vleugel je hebt. Naast dat de Riso-Hudson Enneagram Type Indicator je basistype aanduidt, kan deze ook je vleugel aanduiden. Zelfs in dat geval is de beste manier om de invloed van je vleugel te begrijpen het lezen van de volledige omschrijvingen van je type en diens vleugels in Enneagram Basisboek. Je kunt ook de beschrijvingen van de twee typen naast je basistype lezen en besluiten welke het best op jouw van toepassing is.


De niveaus van ontwikkeling
Er is een interne structuur binnen ieder persoonlijkheidstype. Die structuur is het continuŁm van gedragingen, attituden, afweer en motivaties gevormd door de negen niveaus van ontwikkeling waaruit het persoonlijkheidstype zelf bestaat. Deze ontdekking (en de uitwerking van alle trekken waaruit elk type bestaat) is gedaan door Don Riso in 1977, en is vervolgens ontwikkeld samen met Russ Hudson in de laatste tien jaar. Zij zijn de enige enneagram leraren die deze belangrijke factor in hun behandeling van het enneagram opnemen. De niveaus zijn een belangrijke bijdrage aan niet alleen het enneagram, maar ook aan ego-psychologie—en de persoonlijkheidstypen van het enneagram kunnen niet adequaat uitgelegd worden zonder deze. De niveaus zijn verantwoordelijk voor de verschillen tussen mensen van hetzelfde type, en ook voor hoe mensen ten goede of ten kwade veranderen. Zo kunnen ze therapeuten en adviseurs helpen te lokaliseren wat er precies aan de hand is met cliŽnten, en oplossingen suggereren voor de problemen die deze hebben.

De niveaus van ontwikkeling vormen een raamwerk om te zien hoe al de verschillende trekken die elk type vormen in een groter geheel passen; ze zijn een manier om de onderliggende "skeletstructuur" van elk type te conceptualiseren. Zonder de niveaus lijken de typen een willekeurige verzameling van ongerelateerde trekken, met tegenstrijdige gedragingen en attituden die vaak onderdeel van het beeld zijn. Maar door het begrijpen van de niveaus voor elk type kan men zien hoe al de trekken gerelateerd zijn—en hoe gezonde trekken kunnen vervallen naar gemiddelde trekken en mogelijk naar ongezonde. Zoals pionier bewustzijnsfilosoof Ken Wilber opmerkte, is het enneagram zonder de niveaus gereduceerd tot een "horizontale" set van negen gescheiden categorieŽn. Door het opnemen van de niveaus wordt daarentegen een "verticale" dimensie toegevoegd die niet alleen de complexiteit van de menselijke natuur weergeeft, maar ook ver gaat in het verklaren van veel verschillende, belangrijke elementen in de persoonlijkheid.

Verder wordt met de niveaus een dynamisch element geÔntroduceerd dat de veranderlijke aard van de persoonlijkheidspatronen zelf weergeeft. Het is je waarschijnlijk opgevallen dat mensen constant veranderen—soms zijn ze helderder, vrijer, geaard en emotioneel beschikbaar, terwijl ze op andere momenten angstiger zijn, zich verzetten, reactief zijn, emotioneel onstabiel en minder vrij. Het begrijpen van de niveaus maakt het duidelijk dat wanneer mensen hun toestanden binnen de persoonlijkheid veranderen, ze schuiven binnen het spectrum van motivaties, trekken en afweren die hun persoonlijkheidstype vormen.

Om een individu correct te begrijpen is het nodig waar te nemen waar die persoon is in het continuŁm van de niveaus van zijn of haar type op een bepaald moment. Met andere woorden, men moet vaststellen of een persoon in zijn gezonde, gemiddelde of ongezonde gebied van functioneren is. Dit is belangrijk, omdat bijvoorbeeld twee mensen van hetzelfde persoonlijkheidstype en vleugel significant zullen verschillen als de ene gezond is en de andere ongezond. (In relaties en in de zakenwereld is het begrijpen van dit onderscheid van cruciaal belang.)

Het continuŁm bestaat uit negen interne niveaus van ontwikkeling—er zijn, in het kort, drie niveaus in het gezonde deel, drie niveaus in het gemiddelde deel, en drie niveaus in het ongezonde deel. Het zou je kunnen helpen het continuŁm van de niveaus voor te stellen zoals een fotografische grijsschaal die gradaties heeft van puur wit tot puur zwart, met vele grijsschakeringen daar tussenin. In het continuŁm verschijnen de gezondste trekken eerst, bovenop, als het ware. Als we naar beneden bewegen in het continuŁm in een spiraalpatroon, passeren we opeenvolgend elk niveau van ontwikkeling, een duidelijke verschuiving opmerkend in het verval van de persoonlijkheid naar het pure zwart van psychologische instorting op de bodem. Het continuŁm voor elk van de persoonlijkheidstypen is te zien in het volgende diagram.

 
 Niveau 1 
  Het niveau van bevrijding
Gezond
 Niveau 2 
  Het niveau van psychologische capaciteit
 
 Niveau 3 
  Het niveau van sociale waarde
       
 
 Niveau 4 
  Het Niveau van onevenwichtigheid / sociale rol
Gemiddeld
 Niveau 5 
  Het niveau van interpersoonlijke beheersing
 
 Niveau 6 
  Het niveau van overcompensatie
       
 
 Niveau 7 
  Het niveau van schending
 Ongezond  
 Niveau 8 
  Het niveau van obsessie en dwangmatigheid
 
 Niveau 9 
  Het niveau van pathologische destructiviteit

Het continuŁm van de niveaus van ontwikkeling

Op elk niveau vinden belangrijke psychologische verschuivingen plaats zoals aangegeven door de titel die we eraan gegeven hebben. Op niveau 5 bijvoorbeeld, het niveau van interpersoonlijke beheersing, probeert de persoon zichzelf en anderen te manipuleren om zijn of haar psychologische behoeften bevredigd te krijgen. Dit creŽert steeds interpersoonlijke conflicten. Vanaf dit niveau heeft de persoon zich volledig met het ego geÔdentificeerd, en ziet zichzelf niet als meer dan dat: het ego moet daarom in toenemende mate verdedigd en opgeblazen worden om ervoor te zorgen dat de persoon zich veilig voelt en om de identiteit intact te houden. Als deze activiteit voor de persoon niet toereikend is, en angst toeneemt, kan hij of zij vervallen naar de volgende toestand, niveau 6, het niveau van overcompensatie, waar het gedrag meer opdringerig en agressief wordt als men doorgaat met het nastreven van de ego-agenda. Angst neemt toe en de persoon is toenemend verstorend en geconcentreerd op het bevredigd krijgen van zijn behoeften, ongeacht de invloed op de mensen om hem heen.

Een van de meest diepzinnige manieren om de niveaus te begrijpen is als een maat van onze capaciteit om aanwezig te zijn. Hoe meer we langs de niveaus naar beneden bewegen, hoe meer we geÔdentificeerd zijn met ons ego en zijn toenemend negatieve en restrictieve patronen. Onze persoonlijkheid wordt meer defensief, reactief en automatisch—en als gevolg daarvan hebben we minder en minder echte vrijheid en minder echt bewustzijn. Als we langs de niveaus naar beneden bewegen raken we verstrikt in meer dwangmatige, destructieve handelingen die uiteindelijk onszelf hinderen.

In contrast daarmee is de beweging naar gezondheid, omhoog in de niveaus, gelijk aan het meer aanwezig en wakker zijn in onze hoofden, harten en lichamen. Als we meer aanwezig worden, worden we minder gefixeerd in de defensieve structuren van onze persoonlijkheid en meer afgestemd op en open naar onszelf en onze omgeving. We zien onze persoonlijkheid objectief in actie, in plaats van "in slaap te vallen" naar onze automatische persoonlijkheidspatronen. Er is daarom de mogelijkheid om onze persoonlijkheid "niet te doen" en om enige echte afstand te winnen tot de negatieve consequenties van het erin verstrikt raken.

Als we meer aanwezig worden, zien we onze karaktertrekken meer objectief en worden de niveaus een continue begeleiding naar zelfobservatie, een kaart die we kunnen gebruiken om te bepalen waar we in onze psycho-spirituele ontwikkeling zijn op een bepaald moment. Als we "omhoog" bewegen langs de niveaus, ontdekken we dat we vrijer en minder gedreven door dwangmatige, onbewuste drijfveren zijn, en daardoor in staat om meer effectief te handelen in al de gebieden van ons leven, inclusief in onze relaties. Wanneer we minder geÔdentificeerd zijn met onze persoonlijkheid, merken we dat we meer reageren zoals nodig tot wat het leven aanbiedt, de positieve mogelijkheden van alle negen typen actualiserend, echte vrede brengend, creativiteit, kracht, blijheid, compassie, en andere positieve kwaliteiten, naar wat we ook maar doen. (Voor meer, zie Enneagram Basisboek, 47-54, 426-431; 467-495; Understanding the Enneagram, 136-66, en De wijsheid van het enneagram.)


Richtingen van integratie (veiligheid) en desintegratie (stress)
Zoals we gezien hebben met de niveaus van ontwikkeling zijn de negen persoonlijkheidstypen van het enneagram geen statische categorieŽn: ze reflecteren onze verandering in de tijd. Verder zijn de volgorde van de typen en de rangschikking van de binnenlijnen van het symbool niet toevallig. De binnenlijnen van het enneagram verbinden de typen in een volgorde die weergeeft wat elk type zal doen onder verschillende omstandigheden. Er zijn twee lijnen verbonden met elk type, en die verbinden met twee andere typen. Een lijn is verbonden met een type dat representeert hoe een persoon van het eerste type zich gedraagt als die zich veiliger en meer meester van de situatie voelt. Dit wordt de richting van integratie, of het veiligheidspunt genoemd. De andere lijn gaat naar een ander type dat representeert hoe iemand waarschijnlijk zal handelen als die onder toenemende stress en druk staat—wanneer die het gevoel heeft de situatie niet meester te zijn. Deze tweede lijn wordt de richting van stress of desintegratie genoemd. Met andere woorden, verschillende situaties zullen verschillende soorten reacties oproepen van je persoonlijkheid. Je zult reageren of aanpassen in verschillende richtingen, zoals weergegeven door de lijnen in het enneagram vanuit je basistype. Weer zien we de flexibiliteit en dynamiek van het enneagram.

De richting van stress of desintegratie voor elk type wordt weergegeven door de nummervolgorde 1-4-2-8-5-7-1. Dit betekent dat een gemiddelde tot ongezonde Een onder stress zich uiteindelijk zal gedragen zoals een gemiddelde tot ongezonde Vier; een gemiddelde tot ongezonde Vier zal zijn of haar stress uiten als een gemiddelde tot ongezonde Twee; een gemiddelde tot ongezonde Twee zal zich onder stress gedragen zoals een Acht, een Acht zal zich onder stress gedragen zoals een Vijf, een Vijf zal zich gedragen als een Zeven, en een Zeven zal zich gedragen zoals een Een. (Een gemakkelijke manier om deze volgorde te onthouden, is te realiseren dat 1-4 of 14 verdubbeld naar 28, en dat verdubbeld naar 57—of bijna. Dus 1-4-2-8-5-7—en de volgorde gaat terug naar 1 en begint overnieuw.) Op dezelfde manier is op de gelijkzijdige driehoek de volgorde 9-6-3-9: een gestresste Negen zal zich gedragen als een Zes, een gestresste Zes zal zich gedragen als een Drie, een een gestresste Drie zal zich gedragen als een Negen. (Je kunt deze volgorde herinneren als je bedenkt dat de numerieke waarden afnemen als de typen meer gestresst en reactief worden. Voor een langere uitleg en voorbeelden, zie Enneagram Basisboek, 50-54, 419-424.) Je kunt zien hoe dit werkt door de richting van de pijlen te volgen in het navolgende enneagram.

De richting van desintegratie
 
De richting van desintegratie

1-4-2-8-5-7-1

9-6-3-9


De richting van integratie of veiligheid wordt weergegeven voor elk type door het tegengestelde van de volgordes van desintegratie. Ieder type beweegt naar integratie in een richting die het tegengestelde is van zijn ongezonde richting. Dus de volgorde voor de richting van integratie is 1-7-5-8-2-4-1: een integrerende Een gaat naar Zeven, een integrerende Zeven gaat naar Vijf, een integrerende Vijf gaat naar Acht, een integrerende Acht gaat naar Twee, een integrerende Twee gaat naar Vier, en een integrerende Vier gaat naar Een. Op de gelijkzijdige driehoek is de volgorde 9-3-6-9: een integrerende Negen zal naar Drie gaan, een integrerende Drie zal naar Zes gaan, en een integrerende Zes zal naar Negen gaan. Je kunt zien hoe dit werkt door de richting van de pijlen te volgen in het navolgende enneagram.

De richting van integratie
 

De richting van integratie

1-7-5-8-2-4-1

9-3-6-9


Het is niet noodzakelijk om verschillende enneagrammen voor de richting van integratie en de richting van desintegratie te hebben. Beide richtingen kunnen in een enneagram weergegeven worden door het elimineren van de pijlen en de juiste punten met elkaar te verbinden door gewone lijnen.

Enneagram met de richtingslijnen
 

De richting van integratie

  De richting van stress
1-7-5-8-2-4-1
9-3-6-9
  1-4-2-8-5-7-1
9-6-3-9

Onafhankelijk van welk persoonlijkheidstype je bent zijn beide typen, in je richting van integratie, en je richting van stress of desintegratie, belangrijke invloeden. Om een compleet beeld te verkrijgen van jezelf (of van iemand anders), is het nodig je basistype en vleugel in overweging te nemen, en ook de twee typen in de richtingen van integratie en desintegratie. De factoren gerepresenteerd door deze vier typen mengen tot je totale persoonlijkheid en vormen een raamwerk voor het begrijpen van de invloeden die in je werkzaam zijn. Niemand is bijvoorbeeld simpelweg een persoonlijkheidstype Twee. Een Twee heeft of een Een-vleugel of een Drie-vleugel, en de richting van desintegratie (Acht) en de richting van integratie (Vier) spelen ook belangrijke rollen in zijn of haar totale persoonlijkheid.

Uiteindelijk is het doel voor ieder van ons om "rond het enneagram te bewegen", te integreren wat ieder type symboliseerd en de gezonde mogelijkheden van alle typen te verkrijgen. Het ideaal is om een gebalanceerde, volledig functionerende persoon te worden die kan putten uit de kracht (of "deugd") van ieder type voor zover nodig. Elk van de typen van het enneagram symboliseert verschillende belangrijke aspecten van wat we nodig hebben om dit doel te bereiken. Het persoonlijkheidstype waarmee we het leven beginnen is daarom uiteindelijk minder belangrijk dan hoe goed (of slecht) we ons type gebruiken als een startpunt voor onze zelfontwikkeling en zelfrealisatie.


De drie instincten
De drie instincten (vaak foutief "de subtypen" genoemd) zijn een derde manier van onderscheiden die enorm belangrijk is voor het begrijpen van de persoonlijkheid. Een belangrijk aspect van de menselijke aard zit hem in de instinctuele "bedrading" als biologische wezens. We zijn elk begiftigd met specifieke instinctuele intelligenties die nodig zijn voor ons overleven als individuen en als soort. We hebben elk een zelfbehoud instinct (voor het in stand houden van het lichaam en diens leven en functioneren), een seksueel instinct (om ons uit te breiden in de omgeving en door de generaties), en een sociaal instinct (om met anderen overweg te kunnen en het vormen van veilige sociale bindingen).

Hoewel we alle drie de instincten in ons hebben, is een van deze de dominante focus van onze aandacht en gedrag—de verzameling van houdingen en waarden waar we het meest toe aangetrokken zijn en mee op ons gemak. We hebben elk ook een tweede instinct dat gebruikt wordt om het dominante instinct te ondersteunen, en ook een derde instinct dat het minst ontwikkeld is—echt een blinde vlek in onze persoonlijkheid en onze waarden. Welk instinct in elk van deze drie posities is—meest, middel en minst ontwikkeld—produceert wat we noemen onze "instinctuele stapel" (zoals een drielaags cake) met ons dominante instinct bovenop, het volgend ontwikkelde instinct in het midden, en het minst ontwikkelde onderop.

Deze instinctuele drijfveren beÔnvloeden onze persoonlijkheden diepgaand, en tegelijkertijd bepalen onze persoonlijkheden in grote lijnen wat voor prioriteit een persoon deze drie instinctuele behoeften geeft. Dus, terwijl ieder mens al deze drie instincten in zich werkzaam heeft, zorgt onze persoonlijkheid ervoor dat we meer betrokken zijn bij een van deze instincten dan bij de andere twee. We noemen dit instinct ons dominante instinct. Dit neigt ernaar onze eerste prioriteit te zijn—het levensgebied waar we het eerst aandacht aan besteden. Maar wanneer we meer vast zijn komen te zitten in de afweren van onze persoonlijkheid—verder naar beneden in de niveaus van ontwikkeling—belemmerd onze persoonlijkheid het meest ons dominante instinct.

Verder beÔnvloed ons enneagramtype de manier waarop we onze dominante instinctuele behoefte benaderen. Het combineren van ons enneagram type met ons dominante instinct geeft een veel specifieker portret van de werking van onze persoonlijkheid. Wanneer we het onderscheid van deze drie instincten toepassen op de negen enneagram typen, creŽren deze 27 unieke combinaties van type en dominant instinct, die verschillen en variatie verklaren binnen de typen. We noemen deze combinaties de instinctuele varianten.

Het Enneagram Instituut biedt een online test, de Instinctual Variants Questionnaire (IVQ, in het engels), om mensen te helpen niet alleen hun dominante instinct te bepalen, maar ook hun instinctuele stapel. De IVQ geeft ook een gedetailleerd persoonlijkheidsprofiel afgeleid uit de combinatie van enneagramtype, vleugel en instinctuele stapel.

De volgende zijn korte beschrijvingen van de drie instincten:

Zelfbehoud instinct
Mensen die dit als hun dominante instinct hebben worden in beslag genomen door veiligheid, comfort, gezondheid, energie, en welbevinden van het fysieke lichaam. Ze zijn in een woord vooral geÔnteresseerd in het hebben van genoeg hulpbronnen om in de behoeften van het leven te voorzien. Identificatie met het lichaam is een fundamentele focus voor alle mensen, en we hebben ons lichaam nodig om goed te functioneren, om te leven en actief te zijn in de wereld. De meeste mensen in hedendaagse culturen hoeven geen issues van leven of dood en "overleven" in de strikte betekenis onder ogen te zien; dus zijn zelfbehoud typen vooral bezig met voedsel, geld, huisvesting, medische zaken, en fysiek comfort. Daarnaast zijn diegenen die primair gefocust zijn op zelfbehoud daardoor gewoonlijk ook geÔnteresseerd in het in stand houden van deze hulpbronnen voor anderen. Hun aandacht gaat spontaan naar zaken gerelateerd aan gebieden als kleren, temperatuur, winkelen, decoreren en dergelijke, in het bijzonder als ze niet tevreden zijn op deze gebieden of een gevoel van gebrek hebben door hun kindertijd. Zelfbehoud typen neigen ernaar meer geaard te zijn, praktisch, serieus, en introverter dan de andere twee instinctuele subtypen. Ze kunnen actieve sociale levens hebben en een bevredigende intieme relatie, maar als ze het gevoel hebben dat hun zelfbehoudsbehoeften niet bevredigd zijn, zullen ze niet gelukkig of op hun gemak zijn. In hun primaire relaties zijn deze mensen "nestbouwers"—ze zoeken huiselijke kalmte en veiligheid met een stabiele, betrouwbare partner.

Seksuele (of "intimiteits") instinct
Veel mensen identificeren zichzelf in eerste instantie als dit type, omdat ze geleerd hebben dat seksuele typen geÔnteresseerd zijn in "een-op-een relaties". Maar alle drie de instinctuele typen zijn geÔnteresseerd in een-op-een relaties om verschillende redenen, dus dit onderscheidt ze niet. Het sleutelelement in seksuele typen is een intense drijfveer naar intimiteit en een constant bewustzijn van de "chemie" tussen henzelf en anderen. Seksuele typen zijn onmiddellijk bewust van een aantrekkingskracht, of gebrek daaraan, tussen henzelf en andere mensen. Hoewel verder de basis voor dit instinct gerelateerd is aan seksualiteit, gaat het niet noodzakelijk over mensen die seks met elkaar hebben. Er zijn vele mensen waar we graag bij in de buurt zijn om redenen van persoonlijke chemie, en waarbij we niet de intentie hebben een "verhouding te hebben". Hoe dan ook, we zouden ons er bewust van kunnen zijn dat we ons gestimuleerd voelen in het gezelschap van bepaalde mensen, en minder in dat van anderen. Het seksuele type is constant aan het bewegen naar dat gevoel van intense stimulatie en intimiteit in hun relaties en activiteiten. Ze zijn het meest geanimeerd van de drie instinctuele typen, en neigen ernaar meer agressief, competitief, geladen en emotioneel intens te zijn dan de zelfbehoud en sociale typen. Seksuele typen hebben een diepe intimiteit nodig in hun primaire relaties, of anders blijven ze onbevredigd. Ze genieten ervan intens bezig te zijn met anderen—zelfs versmolten—en kunnen ontgoocheld raken met partners die niet in staat zijn hun behoefte aan intens energetische gemeenschap te bevredigen. Jezelf verliezen in een "samensmelting" van zijn is het ideaal hier, en seksuele typen zijn altijd op zoek naar deze toestand met anderen en met stimulerende objecten in hun wereld.

Sociale (of "adaptieve") instinct
Net zoals veel mensen ertoe neigen zich te misidentificeren als seksuele typen omdat ze een-op-een relaties willen, lukt het veel mensen niet zich te herkennen als sociale typen, omdat ze het (verkeerde) idee hebben dat dit betekend om altijd betrokken te zijn bij groepen, samenkomsten en feesten. Zoals zelfbehoud typen erin geÔnteresseerd zijn de omgeving zo aan te passen dat ze zichzelf veilig en comfortabel voelen, zo passen sociale typen zichzelf aan de behoeften van de sociale situatie waarin ze zich bevinden aan. Sociale typen zijn zich dus erg bewust van andere mensen, of ze nou in intieme situaties zijn of in groepen. Ze zijn zich er ook van bewust hoe hun acties en attituden degenen om hen heen beÔnvloeden. Daarnaast, seksuele typen zoeken intimiteit, en sociale typen zoeken persoonlijke binding: ze willen in een lange-termijn contact staan met mensen en betrokken zijn in hun wereld. Sociale typen zijn het meest geÔnteresseerd in het doen van dingen die enige impact hebben op hun gemeenschap, of zelfs bredere gebieden. Ze neigen ernaar warmer, opener, betrokkener, en sociaal verantwoordelijker te zijn dan de andere twee typen. In hun primaire relaties zoeken ze partners met wie ze sociale activiteiten kunnen delen, waarbij ze willen dat hun boezemvrienden betrokken zijn bij projecten en gebeurtenissen met hen. Paradoxaal genoeg neigen ze ernaar lange perioden van alleen maar intitimiteit of stil alleen zijn te mijden, omdat ze beide zien als mogelijk belemmerend. Sociale typen verliezen hun besef van identiteit en betekenis wanneer ze niet betrokken zijn bij anderen in activiteiten die hun individuele interesses overstijgen.


Het type van jezelf en anderen bepalen
Wanneer je de Riso-Hudson Enneagram Type Indicator gedaan hebt om je dominante type te ontdekken, en wellicht ook de Instinctual Variants Questionnaire om je begrip van de Enneagram typen verder te verfijnen, zou je wellicht nieuwsgierig kunnen zijn naar de persoonlijkheidstypen van anderen. Aangezien je gewoonlijk niet in staat zult zijn de RHETI of IVQ door zakenpartners of onbekenden te laten doen, zou je je af kunnen vragen hoe je meer vaardig kunt worden in het bepalen wat voor type iemand anders is. Door het bestuderen van de beschrijvingen in Enneagram Basisboek, Understanding the Enneagram, en De wijsheid van het Enneagram, zul je na enige tijd meer bedreven raken in het bepalen van het type van mensen. Je zou daarvoor een aantal punten in gedachten kunnen houden.

Het zou kunnen dat je de typen van een paar naaste vrienden vrij snel kunt bepalen, maar je zou ook kunnen ondervinden dat het moeilijk is mensen te categoriseren, niet wetend waar te beginnen. Beide zijn normaal. Het is niet altijd duidelijk wat voor type iemand is, en het kost tijd en studie om je vaardigheden te ontwikkelen. Onthoudt dat je bent zoals een beginnende medisch student, die leert om een breed scala aan condities leert diagnostiseren, sommige gezond, andere ongezond. Het kost oefening om de verschillende "symptomen" van elk type te leren identificeren, en de algemene "syndromen" te zien.

Ondanks de subtiliteiten en complexiteiten die het met zich meebrengt, is er geen "geheim recept" voor het bepalen van het type van mensen. Je moet leren welke karaktertrekken bij elk type horen, en moet observeren hoe die trekken zich bij mensen openbaren. Dit is een subtiele onderneming, omdat er vele subtypen en eigenaardigheden van elk persoonlijkheidstype zijn. Verschillende typen kunnen soms veel op elkaar lijken, in het bijzonder wanneer er geen rekening wordt gehouden met hun motivaties. Dit is waarom het niet voldoende is om te focussen op een enkele karaktertrek op zichzelf, en tot een diagnose te komen op grond van deze alleen. Het is noodzakelijk ieder type te zien als een geheel—zijn algemene stijl, benadering van het leven, en in het bijzonder zijn onderliggende motivaties#151;voor je met zekerheid kunt vaststellen wat iemands type is. Vele elementen moeten samenkomen voordat je er zeker van kunt zijn dat je iemands type correct bepaald hebt.

Bovendien is het zo dat als we anderen diagnostiseren we ons altijd op gladder ijs begeven dan wanneer we het enneagram gebruiken om onze zelfkennis te verdiepen. Het is uiteraard passender om dit materiaal op onszelf toe te passen dan om het type van anderen te bepalen terwijl we het kijken naar onze eigen levens uit de weg gaan. Hoe dan ook is het niet realistisch om te denken dat iets wat zo interessant (of zo vol van inzicht) is als het enneagram niet gebruikt zal worden voor het beter begrijpen van anderen. In feite categoriseren we mensen altijd. Niemand benaderd anderen zonder de een of andere vorm van mentale categorieŽn. We zien mensen automatisch als of mannelijk of vrouwelijk, zwart of wit, aantrekkelijk of onaantrekkelijk, goed of slecht, vriend of vijand, enzovoort. Het is niet alleen een kwestie van oprechtheid om hiervan bewust te zijn, het is ook nuttig om meer accurate en passende categorieŽn voor iedereen te hebben, inclusief onszelf.

Hoewel het enneagram waarschijnlijk de meest opene en dynamische van de typologieŽn is, impliceert dit niet dat het enneagram alles kan zeggen over mensen. Individuen zijn slechts tot een bepaald punt te begrijpen, terwijl ze verder mysterieus en onvoorspelbaar zijn. Dus hoewel er geen simpele verklaringen voor personen zijn, is het nog steeds mogelijk iets waars over ze te zeggen. Uiteindelijk is dat wat het enneagram ons helpt om te doen—en alleen dat. Het enneagram is nuttig omdat het met schokkende duidelijkheid bepaalde constellaties van betekenis aangeeft over iets wat in essentie niet te definieren is: het mysterie dat wij zijn.

 
 
 

[Home] [Boven] [Verkorte RHETI-test] [RHETI enneagramtest] [Type beschrijvingen] [Hoe het enneagramsysteem werkt] [Interpreteren Enneagram testresultaten] [Veel gestelde vragen] [Boeken]
[Type 1] [Type 2] [Type 3] [Type 4] [Type 5] [Type 6] [Type 7] [Type 8] [Type 9]
[Contact - Het Enneagram Instituut]

Alle beeldmateriaal, inhoud en layout
copyright The Enneagram Institute 1998-2007.